Doğada nedensellik ve ereksellik konusunu anlamanın en kolay yollarından biri, varlık alanını birbirinin içine geçmiş üç katman halinde düşünmektir. Bunlar; fiziksel dünya, biyolojik dünya ve insanın oluşturduğu kültür dünyasıdır.
Birinci katman fiziksel dünyadır. Cansız doğada temel açıklama biçimi nedenselliktir. Fiziksel olaylar, belirli nedenler ve yasalar çerçevesinde gerçekleşir. Örneğin bir cismin düşmesini yerçekimiyle, suyun kaynamasını sıcaklık ve basınç koşullarıyla açıklarız. Burada olayların bilinçli bir amacı olduğunu varsaymak gerekmez. Dolayısıyla fizik dünyada bilimsel açıklamanın merkezinde neden-sonuç ilişkisi bulunur.
İkinci katman biyolojik dünyadır. Canlı varlıklarda fiziksel nedensellik ortadan kalkmaz; tam tersine biyolojik olaylar da fiziksel ve kimyasal nedenlere bağlıdır. Ancak canlıları anlamak için bunlara ek olarak işlevsellik kavramına ihtiyaç duyarız. Örneğin kalbin işlevi kan pompalamak, gözün işlevi görmeye katkı sağlamak, akciğerlerinki ise solunum yapmaktır. Buradaki “işlev”, bilinçli bir amaç anlamına gelmez. Bu nedenle biyolojik dünyada nedenselliğin yanında işlevsellik ön plana çıkar.
Üçüncü katman ise insanın ve kültürün dünyasıdır. İnsan yalnızca biyolojik bir varlık değildir; inançlar, ahlak, değerler, idealler, sanat, hukuk ve anlamlar üretir. İnsan geleceğe yönelik amaçlar belirler ve davranışlarını bu amaçlara göre düzenler. “Adaletli bir toplum kurmak istiyorum”, “İyi bir insan olmalıyım” veya “Hayatımın anlamı şudur” gibi ifadeler artık yalnızca fiziksel nedenlerle açıklanamaz. Burada ereksellik, yani amaç ve hedeflere yönelme belirleyici hale gelir.
Bu üç katman birbirinden kopuk değildir. Kültür dünyası biyolojik insanın üzerinde, biyolojik dünya da fiziksel dünyanın üzerinde yükselir. Dolayısıyla üst katmanlarda alt katmanların nedenselliği ortadan kalkmaz; fakat yeni açıklama biçimleri ortaya çıkar. İnsan davranışının fiziksel ve biyolojik nedenleri olabilir; fakat insanın ortaya koyduğu amaçları, değerleri ve anlamları açıklamak için bunların yanında kültürel ve ereksel açıklamalara da ihtiyaç vardır.
Kısaca bu durumu şöyle formüle edebiliriz:
- Fiziksel dünya $\rightarrow$ Nedensellik
- Biyolojik dünya $\rightarrow$ Nedensellik + İşlevsellik
- Kültür dünyası $\rightarrow$ Nedensellik + İşlevsellik + Ereksellik
Böylece doğayı ve insanı tek bir açıklama biçimine indirgemek yerine, varlığın farklı katmanlarında farklı açıklama düzeylerinin bulunduğu kabul edilmiş olur.
Yapılan Düzenlemeler:
- Cümle başındaki küçük harfler düzeltildi (örneğin "doğa’da" $\rightarrow$"Doğada").
- Noktalama işaretleri (virgüller ve noktalar) Türkçenin yazım kurallarına uygun olarak elden geçirildi.
- Özet formül kısmı, okumayı kolaylaştırmak amacıyla madde işaretleriyle (bullet points) daha belirgin hale getirildi.
- Paragraf geçişlerindeki akıcılık pekiştirildi.
