(Bu başlık altındaki çalışmamı iki bölümde okuyucularımla paylaşmak istiyorum… Bugün ilk bölümünü, ikincisini de haftaya cumartesi günü paylaşacağım).
Şi Cinping'in ev sahipliğinde Trump ve Putin üçlüsünün Çin'de bir araya gelmesi, yalnızca diplomatik bir zirve değil, uluslararası sistemin geleceğine ilişkin yeni bir şekillenme ve güç mücadelesinin de işareti olarak görülmelidir. Zirvenin ardından yayımlanan dört maddelik sonuç bildirisi ise Türkiye'nin önündeki riskleri ve fırsatları yeni baştan değerlendirmesini gerektiren önemli mesajlar içermektedir.
19 Kasım 2026'da Çin’in Shenzhen kentinde, ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in buluşması görünen fotoğraftan öte büyük anlam taşıyor.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan uluslararası düzenin üç büyük güç merkezinin liderleri ilk kez aynı masa etrafında bir araya geldi. Zirve, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) toplantısı çerçevesinde gerçekleşti. Zirvenin ardından başta Birleşmiş Milletler'in yapısal reformu olmak üzere enerji akışının güvenliği, uluslararası ceza yargısı ve nükleer risklerin azaltılması olarak dört temel başlık altında ortak bir bildiri yayımlandı.
Bu buluşmayı sıradan bir diplomatik temas olarak okumak doğru değildir. Çünkü karşımızda yalnızca üç liderin bir araya gelmesi değil, YALTA Konferansında olduğu gibi küresel güç ilişkilerinin yeniden tanımlanmasına yönelik bir arayış sözkonusudur.
Burada Türkiye’nin cevaplandırması gereken sorular var:
- Dünya üç büyük güç merkezi etrafında yeniden şekillenirken Türkiye bu tablonun neresinde duracak?
- Bu üç kutuplu uluslararası sistemin oluşumunda Türkiye kendi çıkarlarını ve ağırlığını ortaya koyabilen bir aktör olacak mı?
- Yoksa Türkiye, gelişmeleri yalnızca seyreden bir ülke mi olacak?
Tek Kutuplu Dünyadan Üç Kutuplu Dünyaya
Soğuk Savaş'ın sona ermesiyle birlikte ABD'nin öncülüğünde şekillenen tek kutuplu dünya düzeni, son yıllarda ciddi bir dönüşüm geçiriyor.
Çin'in ekonomik, teknolojik ve askeri alandaki yükselişi, geçtiğimiz asrın son çeyreğinde SSCB’nin dağılmasından sonra Rusya'nın toparlanarak yeniden büyük güç olma çabası ve ABD'nin küresel liderliğini koruma gayreti, uluslararası sistemi farklı bir rekabet alanına taşımaktadır.
Ancak burada önemli bir ayrıntının altını çizmek gerekiyor: Üç kutuplu dünya düzeni henüz kurumsallaşmış, sınırları belirlenmiş ve üzerinde uzlaşılmış bir sistem değildir. Daha çok üç büyük gücün kendi nüfuz/çıkar alanlarını korumaya çalıştığı, zaman zaman rekabet ettiği, zaman zaman da ortak çıkarlar doğrultusunda uzlaştığı geçiş sürecindedir.
Shenzhen zirvesi bu açıdan dikkat çekicidir. ABD, Çin ve Rusya, aralarında önemli anlaşmazlıkları olsa da küresel sistemin temel meselelerinde ortak bir zemin oluşturabileceklerini göstermişlerdir.
Bu durum, uluslararası siyasetin artık yalnızca müttefiklik ve karşıtlık üzerinden okunamayacağını ortaya koymaktadır. Yerine göre rekabet ile iş birliği aynı anda yürütülebilmektedir.
Türkiye'nin de bu yeni dönemi bu gerçeklik bağlamında değerlendirmesi gerekiyor.
Ortak Bildiri ve Yenidünya Düzeninin Şifreleri
Zirve sonrasında yayımlanan dört maddelik ortak bildiri, konu başlıkları itibarıyla dikkatle incelenmelidir. Çünkü bildirideki konular, yalnızca üç ülkenin değil, bütün dünyanın geleceğini ilgilendirmektedir.
Birleşmiş Milletler'in reformu.
“Üç ülke, BM'nin küresel sorunlara daha etkin cevap verebilmesi ve uluslararası barış ve güvenlik misyonunu yerine getirebilmesi için reform yapılması konusunda mutabık kalmıştır.”
BM’in uluslararası sorunlar karşısında etkisiz kalması ve Türkiye'nin uzun zamandır dile getirdiği "Dünya Beşten Büyüktür" yaklaşımı da bu tartışmanın merkezinde değerlendirilebilir. Ancak reformun yalnızca büyük güçlerin kendi aralarında yeni bir paylaşım düzeni oluşturmasına dönüşmemesi gerekir. Türkiye'nin savunması gereken temel ilke, daha adil, temsil kabiliyeti yüksek ve uluslararası hukuka dayalı bir sistem olmalıdır.
Enerji güvenliği ve petrol arzı.
“Üç ülke, tüm ulusların yararına rafine petrol ürünlerinin üretimini ve arzını artırmayı planlıyor. Ülkeler istikrarlı enerji akşının önemini yeniden teyit etti.”
Bu başlıkla, enerjinin yalnızca ekonomik bir kaynak değil, aynı zamanda uluslararası siyasetin temel güç araçlarından biri olduğuna işaret edilmektedir.
Enerji ithalatına bağımlı Türkiye açısından bu gelişme, enerji tedarikinin çeşitlendirilmesi, kaynak ülkelerle ilişkilerin dengelenmesi ve enerji koridorlarındaki konumun güçlendirilmesi bakımından önemlidir.
Uluslararası Ceza Mahkemesi ve devlet yetkililerinin dokunulmazlığı.
“Üç lider, devlet rızası ilkesinin ve devlet yetkililerinin dokunulmazlıklarına saygının son derece önemli olduğunu kabul etmiştir. Uluslararası Ceza Mahkemesi ve benzeri yapıların yetkilerini kötüye kullanmaması gerektiği konusunda uzlaşmıştır.”
Bu madde, uluslararası hukuk, devlet egemenliği ve hesap verebilirlik arasındaki tartışmanın yeniden gündeme geleceğini göstermektedir. Türkiye’nin yaklaşımı, devletlerin egemenlik haklarını savunurken temel insan haklarını ve uluslararası hukukun evrensel ilkelerini de korumaktır.
- Nükleer savaş riskinin azaltılması.
“Üç lider, nükleer savaşın kazanılamayacağını ve asla yapılmaması gerektiğini teyit etmiştir. Üç ülke nükleer riskleri azaltma ve nükleer silahların yayılmasını önleme konusunda diyalog yürütecektir.”
Bu madde, ABD, Çin ve Rusya gibi nükleer güçlerin dahi küresel güvenliğin ortak sorumluluğunu kabul etmek zorunda olduklarını göstermektedir.
Dört madde birlikte değerlendirildiğinde zirvenin temel mesajı açıktır… Büyük güçler arasındaki rekabet sürerken, küresel sistemin devamlılığı için bazı alanlarda ortak kuralların oluşturulmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bununla birlikte bildiride Ukrayna ve İran savaşlarına ilişkin somut bir çözüm bulunmaması, uzlaşmanın sınırlarını da ortaya koymaktadır.
Jeopolitiğin Merkezindeki Ülke Türkiye
Türkiye'nin bu yeni güç denklemindeki konumunu değerlendirirken öncelikle coğrafyasının ve tarihsel birikiminin sağladığı imkânları doğru okumak gerekiyor.
Türkiye; Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının kesişim noktasında bulunmaktadır. Bulunduğu coğrafyanın avantajı ile NATO üyesidir, Amerika ve Avrupa ile güçlü ekonomik ve kurumsal ilişkileri vardır. Rusya ile enerji, ticaret ve bölgesel güvenlik alanlarında önemli ilişkiler içindedir. Çin ile de ekonomik ve ticari iş birliğini geliştirmeye çalışmaktadır.
Dolayısıyla Türkiye, bu üç büyük güç merkezinden herhangi biriyle ilişkilerini kopararak yenidünya düzeninde kendisine sürdürülebilir bir alan açma arayışında olamaz.
Burada yapılması gereken, Türkiye'nin jeopolitik konumunu bir tercih zorunluluğu olarak değil, diplomatik ve ekonomik kapasitesini artırabilecek bir imkân/fırsat olarak değerlendirmesidir.
NATO üyeliği Türkiye'nin güvenlik mimarisindeki temel dayanaklarından biridir. Ancak bu üyelik, Türkiye'nin Rusya ve Çin ile diplomatik ve ekonomik ilişkiler geliştirmesine engel değildir. Tam aksine, Rusya ve Çin’de bulunan soydaşlarımızın varlığı bir fırsattır ve ilişkilerin geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır. Çin ve Rusya ile ilişkilerin geliştirilmesi de Türkiye'nin Batı dünyasıyla kurumsal bağlarının önemini ortadan kaldırmaz.
Yeni dönemin gerçekliği, ülkelerin tek bir eksene bağlı kalmadan farklı alanlarda farklı ortaklıklar kurabilmesidir. Türkiye, içinde bulunduğu ittifakları koruyarak denge politikasını ve bağımsız karar alma kapasitesini geliştirmelidir.
Bağımsız Karar Verebilmenin Önemi
Son yıllarda Türk dış politikasında sıkça kullanılan “stratejik özerklik” kavramı, üç kutuplu dünya tartışmasıyla birlikte daha fazla önem kazanıyor.
Stratejik özerklik, hiçbir ülkeyle ilişki kurmamak veya uluslararası ittifaklardan uzaklaşmak anlamına gelmez. Tam tersine, bütün ülkelerle ilişkileri sürdürebilecek ekonomik, askerî, teknolojik ve diplomatik güce sahip olmak demektir.
Bir ülkenin bağımsız dış politika izleyebilmesi için öncelikle ekonomik bağımsızlığını güçlendirmesi gerekir. Enerjide dışa bağımlılık, yüksek teknoloji açığı, finansman ihtiyacı ve dış ticaret dengesizlikleri, dış politikadaki hareket alanını doğrudan etkiler.
Bu nedenle Türkiye'nin stratejik özerklik hedefi, yalnızca diplomatik söylemler üzerinden ele alınmamalıdır. Savunma sanayii, ileri teknoloji, yapay zekâ, siber güvenlik, eğitim, bilimsel araştırma ve üretim kapasitesi bu hedefin temel unsurlarıdır.
Türkiye'nin savunma sanayiinde geliştirdiği yerli üretim kapasitesi önemli bir birikim oluşturmuştur. Ancak bu birikimin sürdürülebilir olması için kritik teknolojilerde, motor ve elektronik sistemlerde, yazılımda ve yüksek katma değerli üretimde daha ileri aşamalara ulaşılması gerekmektedir.
Unutulmamalıdır ki diplomatik bağımsızlığın arkasında ekonomik, teknolojik ve askeri güç vardır. (DEVAMI HAFTAYA CUMARTESİ)













