Sosyal medyada yayımlanan bir videoda, bir hanımefendi, Türklerle çalışan Amerikalıların gözlemlediği ve profesyonellikle bağdaşmadığını düşündüğü bazı özelliklerden söz ediyordu.
Konu dikkatimi çekti. 40 yıllık bürokrasi hayatım boyunca ulusal ve uluslararası pek çok toplantıya katılmış biri olarak, anlatılanları bir daha dinledim. Katıldığım toplantılar gözümün önünden adeta bir film şeridi gibi geçti.
Türk kamu yönetiminin en büyük sorunu liyakat mi? Kaynak yetersizliği mi? Mevzuat-yetki karmaşası mı? Yetkisizlik mi vb.?
Hayır.
En büyük sorunumuz, kimsenin bir üst amirine “Yanlış yapıyoruz” diyememesidir aslında.
Hanımefendinin Türkler hakkında söyledikleri;...
“Türkler;
- “Toplantılarda sessizler.”
- “Yöneticilerine soru sormuyorlar.”
- “Karar alamıyor, yöneticilerinden talimat bekliyorlar.”
- “Yöneticiden profesyonellik değil, babalık bekliyorlar.”
İlk bakışta ve duyuşta bu ifadeler rahatsız ediciydi. Ama doğruları da vardı belirttiklerinde. Bu ifadelere ilk refleksimiz: “Bizi anlamıyorlar.” olabilir
Peki ya gerçekten anlıyorlarsa?
Sessizlik Kültürü
Yıllarca katıldığım önemli toplantılarda aynı manzarayı gördüm. Mesela bir proje sunulur. Herkes eksikleri, yanlışları bilir. Koridorlarda eleştiriler havada uçuşur. Ama toplantı salonunda derin bir sükût vardır…
“Görüşü olan?” sorusunun cevabı ya “sükut” ya da “isabetli efendim”, “harika” vb.
Oysa aynı masada oturanların çoğu, birkaç ay sonra o projenin yürümeyeceğini özel sohbetlerinde dile getirecektir.
Neden o anda konuşulmaz?
- Çünkü bizde eleştiri, çoğu zaman sadakatsizlik gibi algılanır.
- İtiraz eden “uyumsuz” olur.
- Soru soran “zor insan” olur.
Sonra ne olur?
Başlangıçta alkışlanan projeler, aylar sonra sessizce rafa kaldırılır.
- Kaynak gider.
- Emek gider.
- Zaman gider.
- Belki can/canlar gider. (İmar Affı ve onbinlerce can kaybını hatırlayın)
Ama kimse çıkıp “Başta uyarmıştım” demez, diyemez…
Çünkü başta uyarmamıştır.
“İsabet Buyurdunuz” Refleksi
Bizim bürokrasi kültürümüzde önemli ve de güvenli bir cümle vardır:
“İsabet buyurdunuz efendim.”
- Bu cümle kariyer korur.
- Risk aldırmaz.
- Sorumluluğu üst makamlara bırakır.
- Ama kurumu geliştirmez.
Oysa profesyonellik, amiri onaylamak değil; eksikleri, yanlışları görünür kılmaktır. Kurumu hatadan korumaktır. Gerekirse rahatsızlık üretmektir.
Rahatsızlık üretmeyen kurumlar, zamanla atalet üretir.
Talimat Bağımlılığı
Uluslararası bir çalıştayda yabancı bir moderatör bize bir problem verdi. Masadaki herkes önce en kıdemliye baktı.
“Nasıl ilerleyelim?”
Aynı salonda başka ülkelerden gelen ekipler çoktan tartışmaya başlamıştı.
Moderatörden sonunda şu cümleyi duydum:
“Siz çok bilgilisiniz ama karar vermek için hep bir otorite arıyorsunuz.”
Bu cümle ağırdı. Ama haksız değildi.
- Biz belirsizlikten hoşlanmıyoruz.
- Yanlış yapmaktan korkuyoruz.
- İnisiyatif almak yerine talimat bekliyoruz.
- Çünkü hata yaparsak korunacağımızdan emin değiliz.
Yönetici mi, Aile Büyüğü mü?
Bir başka mesele: Biz yöneticiden profesyonel mesafe değil, koruyuculuk-idare etme bekliyoruz.
- “Amirimiz arkamızda dursun.”
- “Bizi sahiplensin.”
Elbette insani ilişki önemlidir. Ancak yönetici aile büyüğüne dönüştüğünde kurumların yürüyüşünde objektiflik zedelenir. Performans değerlendirmesi kişiselleşir. Eleştiri kırgınlık üretir. Profesyonel yapı zayıflar.
Batı kültüründe yönetici çalışma hayatı içinde koçtur. Bizde çoğu zaman, yeşil çamın Hulusi KENTMEN figürü ağır basar.
Ve baba figürüne itiraz edilmez.
Asıl Tehlike: Potansiyelin Heba Olmasıdır
Sorun zekâ eksikliği değil.
Türk yöneticiler de çalışanlar da son derece yetkin olabilir.
Sorun şu: Zekâ görünür olmuyor.
- Toplantıda konuşmayan,
- Risk almayan,
- Farklı görüş bildirmeyen bir kadro; yöneticinin de ufkunu daraltır.
Yönetici sadece duyduğu, öğrendiği kadar bilir. Duymadığı itiraz kadar hata yapar.
Ve en tehlikelisi, kurum içinde herkes gerçeği-yanlışı bilir ama kimse yüksek sesle söylemez/söyleyemez.
Cesaret Aslında Bir Kurumsal Değerdir
Belki de artık şu soruyu sormalıyız:
Sadakat nedir?
- Susmak mı?
- Yoksa kurumu hatadan/yanlıştan korumak mı?
Elbette gerçek saygı, susmak değildir. Gerçek bağlılık, gerektiğinde rahatsız edici soruyu sorabilmektir.
Eğer bir kurumda alt kademe, üst yöneticinin kararını sorgulayamıyorsa, o kurum modern/çağdaş değil, hiyerarşik bir konfor alanıdır.
Ve konfor alanları her zaman gelişmenin, ilerlemenin önünde engeldir.
“İsabet buyurdunuz efendim” cümlesini emekliye ayırmanın zamanı geldi ve geçti bile…
Onun yerine şu cümleyi yerleştirebilir miyiz?
Yöneticilerimiz/liderlerimiz “Bu kararın risklerini de konuşalım.” demeliler…
Eğer bunu başarabilirsek, sadece daha iyi projeler üretmeyiz.
Aynı zamanda daha olgun, daha özgüvenli ve gerçekten profesyonel bir yönetim kültürüne adım atarız.
Çözüm Nerede?
Çözüm, kültürel kodlarımızı inkâr etmekte değil; onları çağdaş yönetim anlayışıyla dengelemektedir.
- İtirazı saygısızlık değil katkı olarak görmek,
- Toplantılarda farklı görüşü teşvik etmek,
- Hata yapma korkusunu azaltmak,
- Yetki ve sorumluluğu birlikte devretmek,
- Yönetici-çalışan ilişkisinde profesyonel sınırları netleştirmek…
Eğer bunları başarabilirsek, hem kültürel sıcaklığımızı korur hem de kamu yönetiminde daha güçlü bir profesyonel profil çizeriz.
Unutmamalıyız: Gerçek saygı, susmak değil; kuruma değer katacak sözü cesaretle söyleyebilmektir.
Ve belki de artık “İsabet buyurdunuz efendim” yerine şu cümleyi kurmanın zamanıdır:
“Sayın amirim, izninizle projeyi daha da güçlendirecek birkaç önerim var.”
Elbette bunu söyletecek bilgi, beceri ve değerin paylaşıldığı samimi, sıcak iletişim ortamının varlığı önemlidir. Bu ortamın oluşturulması da yine yöneticiye/lidere düşüyor sanırım…
