Said Halim Paşa bu son kitabında kayda değer bir hayli konulara değinmektedir. Dünya siyasetinde “yalnız” Osmanlının ittifak arayışlarından netice alamadığını bahsettikten sonra, “Birkaç gün sonra güvenilir kaynaktan İngiltere’nin Türkiye’ye verdiği teminatın savaş süresiyle sınırlı olduğunu öğrendim” (sh 30) diyerek , Osmanlı mülkünü aralarında paylaşmaya kararlı olan “İtilaf Devletleri” ne karşı , Almanlarla ittifak anlaşmasının gerekliliğini savunarak “ Hiç kimse onu 1914’te dünya savaşına katılma kararı vermeye zorlayan sebeplerin mutlak meşruluğuna itiraz edemez” (sh : 32) der. Ve ilave eder :
“Sonuç itibariyle , Türkiye Dünya Savaşı’na katıldı, çünkü tarafsızlığı ancak parçalanmasıyla son bulabilirdi. Merkez Devletleri’yle ittifak yapmışsa bunun nedeni , söz konusu devletlerin kendisini tercih etmelerine karşın , İtilaf Devletlerinin ittifaka yanaşmamalarıdır.” (Sh . 33)
Mütareke sonrası İstanbul Hükumetinin , bilhassa Damad Ferid Paşa’nın , adeta işbirliği ederek uyumlu çalışmasının ihanet olarak değerlendirir. Şu satırların yazıldığı zaman Vahdeddin henüz padişahtır :
“Vahdeddin’e gelelim . Alçakça ve saçma sapan şahsi hesaplara boyun eğip, gizlice İngiltere’yle anlaşmış ve Osmanlıcılığın en azılı düşmanı ve Türk aleyhtarı bir ittifakın önderi olmuştur. Mutlak iktidar ihtirasıyla gözleri dönmüş ve vezinsiz beyinde zulüm illeti şeklini almış itimatsızlıktan doğan şahsiyet zaaflarına maruz kalmış, Osman’ın tahtının hal-i hazırdaki aşağılık sahibi , kendini Milli Teşkilatı’n en azılı rakibi olarak görmekteydi. “ (Sh : 81)
“Eğer bu vak’adan (İzmir’in Yunanlılarca işgali) sonra İstanbul’u terk edip , Anadolu’da yeni filizlenmekte olan Milli Mücadele’nin başına geçmiş olsaydı, bütün Türk Halkını parti ve renk ayrımı yapmadan birleştiren bir sembol haline gelerek, bütün milletin nezdinde aynı derecede kabul görürdü ve bu asil hareketinden dolayı büyük bir coşkuyla karşılanırdı ve belki Türkiye’de çok ileri seviyelerde bulmuş belli bir duyarsızlık sebebiyle iyice körüklenmiş İtilaf Kuvvetleri’nin düşmanca müdahalelerine mani olabilirdi. “
“Türkiye’de dahi en az birkaç misline varan bu enerjiye bir de aynı şekilde Müslüman Dünyasında ve bilhassa Sultan Halife’nin cesur ve kahramanca tavrı dolayısıyla Hindistan Müslümanları arasında tezahür eden hareket eklendiğinde İngilizlerin mutlak gücünün geçmişte kaldığı bir devirde İngiltere’nin ve ona hizmet edenlerin hızlı bir şekilde geri çekilmelerine neden olabilirdi.”
“Talih Vahdeddin’in büyük atalarından miras olarak aldığı yüce vazifelerini deruhte etmesine müsaade etmemişti. Ülkesinin kurtarıcısı ve İslam’ın koruyucusu olmakla kazanabileceği şöhret ve şanın peşinden gitmektense , milletinin ve dininin en azılı düşmanıyla iş birliği yapıp sefilce şahsi menfaatlerinin peşinde koşarak şerefini iki paralık etmişti. Bütün varlığıyla, İtilaf Kuvvetleri’yle savaşmayı göze almış tek teşebbüs olan Milli Teşkilatı destekleyip onun muvaffakiyetlerinden gururlanmak yerine, bütün gücünü onu ortadan kaldırmaya harcamaktaydı. Dahası Müslüman tebaa arasında diğerlerine göre daha cahil taifeleri kışkırtıp ona karşı ayaklandırarak hali hazırda dışardaki düşmanıyla olan savaşında çokça kan kaybetmiş halkını bir iç savaşa teşvik etmekte tereddüt etmemekteydi. “
Mustafa Kemal’in nutkunda 1927 de yazdığından çok önce Vahdeddin hakkında şu değerlendirmede bulunur :
“ Türkiye’de tahta çıkmış kötü hükümdarlar arasında – maalesef bu liste oldukça uzundur – umursamazlar, kabiliyetsizler, hissizler ve zalimler mevcutturlar. Fakat hiçbir zaman bir hain olmamıştır. Vahdeddin bu isimdeki ilk padişah, aynı zamanda bu aşağılık rütbeye layık ilk padişahtı” (Sh : 82)
Said Halim Paşa, Mustafa Kemal hakkında da şunları söyler :
“..İngilizleri Anafartalar’da bu muharebede (Anafartalar Muharebesi) bozguna uğratır ve bu muharebede kazandığı şöhretle Büyük Harbin en büyük şanlarından birisine sahip olur.”
“Askeri vasıfları yanında Mustafa Kemal’in ona şimdiki mevkiini elde etmesini sağlayan başka vasıfları da vardı. Evvela önderlik vasıfları. Zira Mustafa Kemal her şeyden önce bir önderdir ve insanları peşinden sürüklemektedir. …. Bugün bütün Türkiye bu büyük adamın etkisi altındadır. Daha bariz vasıflarsa , çelik gibi güçlü bir kararlılık, bir buldoğunki gibi sebat, ileri görüşlülük, durumun ruhi suretini kavrama ve ondan istifade etme çevikliği , şartlara göre gözü peklik ve ihtiyat , canlı derin ama aynı zamanda bilmediklerini tahmin etmesini de sağlayan işlenmemiş bir zeka , zihnî atiklik , ender bulunan iddia ve ispat melekesi , en son olaraksa eşsiz bir hareket kabiliyeti. Aslına bakılırsa o asker olduğu kadar siyaset adamı olarak da birinci sınıf bir taktik uzmanıdır. “
“Son derece azimli, zafere susamış Mustafa Kemal, mertebesinin durmadan yükselmesini sağlayan şahsiyetinin bu iki baskın vasfında bıkmak nedir bilmeyen bir faaliyet ve tükenmez bir kuvveti birlikte barındırmaktadır. Bu şahıs hiçbir zamana yorulmaz , hiçbir zaman yılmaz. Onu her zaman her durumun üzerinde görürüz.”
“Bu onun hareketlerinin zarar verdikleri kişiler arasında değiliz. Şimdiye kadar vatan kazanmıştır. Milli bir önder olarak azim ve vatanseverliğinin onu nereye kadar götüreceğini ise gelecek gösterecektir. “
Said Halim Paşa , Mustafa Kemal’i böyle över ama, tenkit etmekten de geri kalmaz :
“Mustafa Kemal kusursuz değildir. Burada ahlak bakımından mevzu bahis olan Washington-vâri büyük bir adam değildir. Onun birden fazla kusuru vardır. Hepsinin arasında en can sıkıcı olanı , memleketi kurtarma meselesinde onun şanını elinden alabilecek bütün rakiplerini ortadan kaldırmak için her yola başvurmasıdır. Bu ileri derecede bir kıskançlığı yüzünden memlekete büyük faydaları olabilecek kişiler uzaklaştırılarak olumsuz bir durum meydana getirilmektedir.”
“Dahası dediğim dedik şahsiyeti sebebiyle tavsiyelere gereğinden fazla tahammülsüz davranmaktadır. Gerçek dostluklara temayül etmez ve başkalarının hislerini pek fazla dikkate almaz. Kuşkusuz ki milli davası için ondan hissiyat fedakarlıkları bekleyen şu anda bulunduğu hal itibariyle , onun kalbin sesini göz ardı etmesi o kadar da mühim bir mesele değildir. Yine de durduk yere küçük meseleler yüzünden düşmanlar yaratmaktadır. Bu sebepten dolayı , onu sevenlerdense onu sayan ve ondan çekinenlerin sayısı daha fazladır. Aslına bakılırsa devlet adamı popülerliği hiçbir zaman bu kadar hor görülmemiştir.” (Sh : 71-72)
ibrahimyildirim_99@hotmail.com
