Eğinli Said Paşa’nın bir parça hayatından bahsedelim :
1830 da İzmit’de doğdu. Babası İzmit Mutasarrıfı Eğinli Seyyid Mustafa Ağa’dır. (Bu görevde iken ve Said henüz 2 yaşındayken 1832 ‘de vefat etmiş.) Genç yaşta, 1844’de “Mühendishane-i Berr-i Humâyûn” a girer. 1848 ‘de Yüzbaşı rütbesiyle mezun olup, Muallim muavinliğine başlar. Mühendishâne hocalarından İskoçyalı Edward Sang’in muavini olarak , ondan aldığı eğitimini sürdürmeye devam eder.
1854 de Mühendishâneden ayrılan Eğinli, müstakbel kayınpederi Tophâne Müşiri Ahmed Fethi Paşa’nın arzı üzerine eğitimini tamamlamak için Edinburg Üniversitesine gönderilir. Hocası Edward Sang refakatinde gemiyle İstanbul’dan Liverpool’e oradan da İskoçya’nın Edinburg kentine gider. Burada uygulamalı eğitim alır. Londra’nın Woolwich semtinde İngiliz Kraliyet Askeri Akademesine bağlı Waltham Baruthanesi, Enfield Tüfenghânesi ile Plymouth, Porstmouth, Devonport, ve Keyhan tersânelerinde uygulamalı eğitim alır. Bu eğitimleri sırasında , Ahmed Fethi Paşa’nın , ona eğitim masraflarının yüklenilmesi hususunda , desteği devam eder. 1859 da Eğinli, eğitimini tamamlamış olarak İstanbul’a döner.
Eğini’nin kayınpederi ; Ahmed Fethi Paşa’dan da bir nebze bahsetmek uygun olur :
Ahmed Fethi Paşa, ( 1801-1858 ) , Sultan Abdülmecid’in bacısı Atiye Sultan ile evlenmiş olduğundan , genç Padişah üzerinde oldukça nüfuz sahibidir. Kendisi , II. Mahmud’un damadı ve Abdülmecid’in eniştesi iken oğlu Mahmud Celâleddin de , Abdülmecid’in kızı Cemile Sultan ile evlenmiş olup, Abdülhamid’in eniştesi olmuştur. Bu nedenle Damad Mahmud Paşa olarak da bilinir.
Ahmed Fethi Paşa da, kızı Güzide Hanımı , Eğinli Said Paşa ile evlendirir . Eğinli , böylelikle Saraya yakın olur.
Ahmed Fethi Paşa’nın son derece , lüks ve isrâf denilecek yaşantısı yanında çok büyük servete sahip olduğu, akademik araştırmalara konu olmuştur. [1]
Ahmed Fethi Paşa’nın ilk eşi Ayşe Şemsinur hanımdan Mehmed Besim, Yegâne , Güzide ve Mahmud Celaleddin , II. Mahmud’un kızı Atiye Sultan’dan da Seniyye ve Feride adlı iki kızı dünyaya gelir. Mehmed Besim erken vefat ettiğinden veresede adı geçmemektedir. Bir ara bu miras taksimi için komisyonlar kurulmuştur. Hatta Meşihat Makamı dahi devreye sokulmuştur.
Said Paşa’nın 7 defterden oluşan günlükleri üzerinde , torunu merhum Nazan Danışmend’in sadece birinci defteri üzerindeki çalışmasından sonra, konu üzerinde en esaslı çalışmanın Davud Erkan tarafından yapılmış ve “II. Abdülhamid’in İlk Mâbeyn Feriki Eğinli Said Paşa’nın Hâtırâtı I-II (1876-1880) “ adıyla 2011 yılında basılmış hacimli eseridir. Ayrıca Burhan Çağlar’ın “İngiliz Said Paşa ve Günlüğü (Jurnal)” adlı bir çalışması da vardır. Konya Valiliği Günleri , ayrıca kitaplaştırılmıştır.
Davud Erkan’ın “Eğinli Said Paşa’nın Hatırâtı” ilk iki defterden oluşmakta 1876-1880 yılları arasını kapsayan dört yıllık dönemdeki günlükleridir. Paşa’nın günlüklerindeki yazılanlar , Osmanlı Arşivlerindeki belgelerle de örtüşmektedir. Bu, bizi son derece güvenilir günlükler olduğu sonucuna götürmektedir.
İlk iki defterin günlüklerin en önemli evresini oluşturduğu düşünülebilir. Zira , Ali Suâvi vakasından sonra, Sultan II. Abdülhamid’in gözünden düşmüş ve 9 Haziran 1878 de Mabeyin Müşirliği görevinden azledilmiştir. Bundan iki gün sonra 11 Haziran 1878 de Ankara Valiliğine tayin edilir ve bunu Kastamonu , Halep ve en son Konya Valiliği görevleri takip eder. İstanbul’a 1887 de dönen Said Paşa’nın yalısı ve konağı zaptiyelerce izlenir ve hakkında jurnaller tutulur. Hayatının son günlerini Kuzguncuk’taki yalısında geçiren Said Paşa, 21 Şubat 1896 da vefat eder. Kabri Sultan Mahmud türbesi haziresindedir.
Said Paşa, Devlet-i Aliye’nin çalkantılı döneminde yaşamış olduğu, Sarayın çevresinde hem de , Padişahın Mâbeyn Ferîki olması , İngilizceye vukufu nedeniyle Padişaha tercümanlık da yapıyor olması, bilhassa İngiltere ile münasebetlerde çok önemli olaylara şahit olmuş ve bunları günlüklerine yazmış biri olması hasebiyle, günlükleri son derece kıymetlidir.
(Kısmetse, haftaya, günlüklerinden ilginizi çekeceğini ümit ettiğim bölümler aktaracağım.)
Damat Ahmed Fethi Paşa
(İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi)
Serap Sunay, Belleten, Ağustos 2020, Cilt: 84/Sayı: 300; 745-788
[1] Serap Sunay, Bir Hanedan Damadının Yaşam Tarzı ve Standardı:
Ahmed Fethi Paşa’nın Terekesi Belleten, Ağustos 2020, Cilt: 84/Sayı: 300; 745-788
