Ütopik bir âlemde, Platon’un deyişiyle İdealar Âleminde; İslam tarihinin o necip Asr-ı Saadet döneminde yahut Alevi-Bektaşi irfan ocağında, Hacı Bektaş Veli’nin dergâhı çevresinde nefes aldığımızı tasavvur edelim. Eğer yukarıda zikrettiğimiz o ulvi iklimlerde yaşasaydın, "adamlığın" yani hakiki insanlığın tanımını; din diliyle müminliği, tasavvuf diliyle ise İnsan-ı Kâmil mertebesini en mükemmel şekilde tarif etmiş olacaktın.
İnsanlık, bu kadim ve kuşatıcı sistemlerin ideallerinde ve nihayetinde İlahi iradenin muradında, tüm toplumun topyekûn insanlaşması gayesine matuftur. İnsan veya insanlık, Yaratıcı’nın kuduz elinden çıkmış en büyük şaheserdir. Bu kâmil insanlar akılla düşünür, derinlikli fikirler üretir, rasyonel ve hikmetli bir çizgide davranırlar. Aynı zamanda takvalı, yani sarsılmaz bir karaktere sahiptirler. Allah’ın ahlakıyla ahlaklanmış, İki Cihan Serveri Hazretleri Resul-ü Ekrem’in izinden yürüyen sadık takipçileridirler. Dürüsttürler, ahde vefa gösterirler, güven abidesidirler; kısaca Cenâb-ı Hakk’ın güzel isimleriyle bezenmişlerdir, esma-i ilahiye onlarda bizzat tecelli etmiştir. Rahman, o pak vicdanların özünde bir rahmet pınarı olarak sığınak bulur. Antropolojik ve ontolojik düzlemde bunlar, varoluşun zirvesindeki modern Homo Sapiens’lerdir.
ÖZ, DOĞA VE NEDENSELLİK BAĞI: SEBEP-SONUÇ DÖNGÜSÜ
Buna mukabil; makama, şöhrete ve paraya kul köle olanlar, evrim biyolojisinin merdiveninde ilkel basamaklarda asılı kalmış, köhne (ancient) kalıntılardır. Akletme melekelerini yitirmiş; akıl yerine içgüdülerin, ham dürtülerin ve hayvani duyguların esiri olmuşlardır. Nefs-i emarenin koyu karanlığına odaklandıkları için kendi vehimlerini, bitmek bilmeyen arzu ve çıkarlarını birer put, birer ilah edinmişlerdir. Hakikatte bunlar Yaratıcı’ya değil, yalnızca bencil arzularına tapınmaktadırlar.
- Tasavvufi ve dini dilde bu tablo, kibrin ve enaniyetin zirvesi olan şeytanlaşmış insanları resmeder.
- Evrim biliminde ve doğa felsefesinde ise karşılığı, saf biyolojik dürtülerle hareket eden primatlar (animal) dünyasıdır.
Burada hayati olan gerçek, hakiki insan olma bilincidir. Primat karakterli, bedevi zihniyetli kimselerin para, rant veya makam tutkusu onların özlerinin ve tabiatlarının tabii bir neticesidir. Çünkü varoluş yasası açıktır: Bir şeyin özü ve doğası neyse, o özden ancak o doğaya münasip fiiller ve sonuçlar neşet eder. Filozofların ve kelamcıların asırlar boyu işlediği üzere, eşya ve olaylar katı bir illiyet bağına, kopmaz bir nedensellik zincirine bağlıdır. Kısacası, tohum ne ise sümbül de odur; öz ne ise zuhur eden eylem de tıpkı kendisidir.
ISLAH, TOPLUM VE ADALET MÎZÂNI
Peki, bu ontolojik çoraklıkta kaybolanların, kötülük ve çirkinliği bir karakter haline getirenlerin şifa bulması, yani ıslahı mümkün müdür? Yaratıcı’nın rahmet ve muradı, bu gaflet ehlini de hikmetle yoğurarak aydınlık sınıfa dâhil etmek olduğundan; eğitim, ahlak, yüksek idealler ve sahih din anlayışı ile onları dönüştürmek elbette imkân dâhilindedir.
Şayet bu içsel dönüşüm bireysel iradeyle sağlanamazsa, insanların bir araya gelerek oluşturduğu toplumsal sözleşme devreye girer. Toplumun en üst organizasyon formu olan egemenlik, nizam ve devlet, bu kaotik eğilimleri kontrol altında tutmakla mükelleftir. Eğer bu beşeri ve hukuki denetim mekanizmaları dünyada adaletle tesis edilemezse, nihai adalet ve ilahi ceza, ahiretin mutlak mizanına kalacaktır.
