Muktedirlerin İllüzyonu ve Kitlelerin Uyanışı
İnsanlık tarihi, yönetenler ile yönetilenler arasındaki o ezeli ve ebedi güç mücadelesinin sahnesidir. Bu sahnede iktidar sahipleri, tahtlarını ve güçlerini korumak için her devirde benzer araçlara, benzer illüzyonlara başvurmuşlardır. Dün olduğu gibi bugün de kitleleri manipüle etmenin, onları kendi rızalarıyla boyunduruk altına almanın yolları çok fazla değişmedi. Muktedirlerin iktidarlarını sağlama alma taktikleri; din, vatanperverlik, korku ve cehalet sacayağı üzerine kuruludur. Ancak bu yapay ihtişam, adaletin nefesi karşısında her zaman mum gibi erimeye mahkûmdur.
Muktedirlerin Kadim Taktikleri: Din, Korku ve Düşman İllüzyonu
Tarih boyunca iktidarı elde tutmanın en konforlu yolu, kutsalları siyasetin merkezine devşirmek olmuştur. İmam Gazâlî’nin asırlar önce isabetle belirttiği gibi; "Yöneticiler dini kendi çıkarları için kullandıklarında, zarar önce dine sonra topluma dokunur." Din, aşkın ve kutsal olanın alanı olmaktan çıkarılıp bir yönetim enstrümanı hâline getirildiğinde, adalet de inanç da aynı anda çürümeye başlar. İbn Rüşd, bu tehlikenin en sinsisini şu sözlerle tasvir eder: "Dindarlık görüntüsü altında yapılan zulüm, açık zulümden daha tehlikelidir." Çünkü bu örtü, halkın mukaddesat duygularını sömürerek zulmü meşrulaştırır. Nizamülmülk ise yöneticinin samimiyet testini adalete bağlar: "Adaletin olmadığı yerde yöneticinin dindarlık iddiası, halkın yarasını iyileştirmez."
Kutsalların sömürüsüne eşlik eden bir diğer güçlü araç ise korkudur. Niccolò Machiavelli’nin tespitiyle, hükümdarlar halkı yönetmek için korkuyu ve inancı hep bir arada kullanmışlardır. Hannah Arendt, bu taktiğin psikolojik zeminini şöyle özetler: "Bir halkı aldatmanın en kolay yolu, ona sürekli tehdit altında olduğunu söylemektir." Dışarıda yapay bir düşman, içeride ise sürekli pompalanan bir beka sorunu... Bertrand Russell’ın deyişiyle "vatan sevgisi", George Orwell’ın ifadesiyle "milliyetçilik", iktidarın elinde halkın dikkatini ekonomik çöküşten, yolsuzluktan ve gerçek sorunlardan uzaklaştıran sorgulanamaz bir silaha dönüştürülür.
Cehaletin Gücü ve Mukaddes Çöküş
İktidarların en çok beslendiği zemin, sorgulamayan kitlelerdir. İbn Haldun’un çarpıcı tespitiyle; "Halkın cehaleti üzerine kurulan iktidar güçlü görünür; fakat uzun ömürlü olmaz." Çünkü cehalet, rasyonel bir yönetim üretemez. Mâverdî’nin uyardığı gibi, yönetici kendini halkın emanetçisi olarak görmek yerine gücü kendi çıkarı için kullandığında, devletin tüm kurumları çöker.
İşte bu noktada antik felsefenin dehalarından Eflatun (Platon) devreye girer. Devlet adlı eserinde Platon, aristokrasinin ve liyakatin kaybolduğu, gücün zorbaların eline geçtiği tiranlık rejimlerini anlatırken adeta bugünü tarif eder. Platon’a göre tiranlar, önce kendilerini "halkın koruyucusu" gibi sunarlar, yapay savaşlar ve düşmanlar icat ederek halkın kendilerine muhtaç kalmasını sağlarlar. Platon’un meşhur sözü durumu özetler: "Bir devlette adaletten önce güç hakim olursa, o devlet batar."
Halk Ne Yapmalı? Taklitten Tahkike Geçiş
Peki, kitleler bu büyük illüzyon karşısında ne yapmalı? Muktedirlerin bu hipnotik oyununu bozmanın yolu nereden geçiyor? Cevap, İbn Rüşd’ün o sarsıcı uyarısında gizlidir: "Gerçeği araştırmak yerine otoriteyi taklit eden toplumlar, hatayı hakikat sanmaya başlar." Halkın yapması gereken ilk ve en önemli hamle, taklitçiliği bırakıp sorgulayıcı (tahkiki) akla geçmektir. Sunulan dogmaları, ekranlardan akıtılan korku senaryolarını, din ve vatan ambalajlı yolsuzlukları aklın süzgecinden geçirmelidir.
Adaleti En Üst Kriter Yapmak: Halk, yöneticilerin ibadet ritüellerine veya hamasi söylemlerine değil, icraatlarındaki adalet oranına bakmalıdır. İbn Haldun’un dediği gibi; "Devletin gücü adaletle ayakta kalır; adalet kaybolduğunda dinî söylemler onu uzun süre ayakta tutamaz." Adalet talep etmek, liyakat istemek en temel vatandaşlık görevidir.
Hukukun Üstünlüğünü Savunmak: İbn Haldun, bir toplumun çöküşünü yöneticilerin kendilerini kanunların ve ahlakın üzerinde görmesiyle başlatır. Toplum, hukukun herkese eşit uygulanması konusunda geri adım atmamalı, gücün tek bir merkezde kutsanmasına izin vermemelidir.
Korku Duvarını Aşmak: Tehdit ve beka söylemleriyle yaratılan sahte korku çemberi kırılmalıdır. Hakiki vatanseverlik, iktidarın hatalarını alkışlamak değil; ülkenin geleceğini karartan politikalara karşı ses çıkarabilmektir. Montesquieu, "Din ile devlet birleştiğinde, din kutsallığını; devlet ise adaletini kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya kalır" derken sistemin bu kırılgan doğasını özetlemektedir.
Entelektüel Sorumluluk ve Hakikatin Mutlak Zaferi
Nihayetinde, muktedirlerin kurduğu bu illüzyon çemberini kıracak olan asıl dinamik, Antonio Gramsci’nin ifadesiyle egemenlerin "kültürel hegemonyasına" karşı durabilen toplumun gerçek aydınlarıdır. Gerçek aydın, fildişi kulesinden slogan atan değil; epistemik bir cesaretle bilginin ranta ve güce alet edilmesine karşı çıkan, kitlelerin "organik" rehberidir. Julien Benda’nın tasviriyle "aydınların ihaneti" tuzağına düşmeyen; yani geçici siyasi ve maddi çıkarlar uğruna gerçeği eğip bükmeyen her entelektüel, bugün toplumu taklitçilikten kurtarıp bilimsel şüpheciliğe taşımakla mükelleftir.
Toplumun mutlak surette yönelmesi gereken yegâne pusula ise hamaset veya rasyonaliteden uzak dogmalar değil; eleştirel akıl, pozitif bilim ve evrensel hukuk normlarıdır. Çünkü sosyolojik bir gerçekliktir ki, diyalektik tarihin akışı statükoyu değil, değişimi besler. Sahte beka söylemleriyle tahkim edilen korku imparatorlukları, bilimin metodolojik şeffaflığı ve adaletin sarsılmaz mantığı karşısında yapısal olarak çökmeye mahkûmdur. İnsanlık bilmelidir ki; iktidarların yalanları ne kadar organize, cehaletin faturası ne kadar ağır olursa olsun, Francis Bacon’ın o zamansız dehasıyla haykırdığı nesnel doğa kanunu eninde sonunda hükmünü icra edecektir: "Bilgi, mutlak güçtür" ve hiçbir karanlık odak, aydınlanmış bir zihnin ürettiği hakikati sonsuza dek zindanda tutamaz.
Hoşçakalın dostça kalın. Sevgilerimle...
