On dokuzuncu yüzyılın önemli düşünürlerinden Schopenhauer’ın zihinsel sığlığa dair bu yalın tespiti; bugün yalnızca fiziki şiddeti değil, ekranların arkasından, siyaset kürsülerinden ve gündelik ilişkilerimizden taşan sözel nefreti de en çıplak haliyle özetliyor. Düşüncenin, birikimin ve argümanın tükendiği yerde beliren o yıkıcı hırs; hakikati aramak yerine muhatabını yok etmeyi tek amaç haline getiriyor.
Bizler; bilgiye, inceliğe ve koşulsuz bir empatiye derin bir açlık duyan, ancak bu yoksunluğun teşhisini koymaktan kaçınan bir toplumsal iklimin içindeyiz. Bu duygusal ve zihinsel açlık, ne yazık ki yapıcı bir öğrenme arzusuna değil; tahammülsüzlüğe ve öfkeye evriliyor.
Oysa sahih bir eleştiri; muhatabını incitmek ya da değersizleştirmek için değil, eksik olanı tamamlamak, eğri olanı doğrultmak ve düşünceye berraklık kazandırmak için yapılır. Socrates’in işaret ettiği gibi: Sorgulanmayan bir yaşam sürdürülmeye değmediği gibi, eleştiriden süzülmeyen bir düşünce de gelişme imkânından mahrumdur.
Ancak günümüz dünyasında, özellikle de sosyal medyanın sunduğu sahte özgürlük alanında ve siyasetin kutuplaştırıcı dilinde eleştiri kurumu ağır bir biçimde tahrip ediliyor. Üç temel sapma, bu yıkımın ana omurgasını oluşturuyor.
Niyetin Zehirlenmesi
Eleştirinin yerini bir zemin kayması alıyor; mesele artık bir fikrin tutarlılığını veya doğruluğunu irdelemek değil, karşı tarafı itibar kaybına uğratmak. Fikrin mantıksal boşluklarını aramak zahmetli geldiğinde, doğrudan kişinin açığını arayan bir linç mekanizması devreye giriyor.
Üslubun Yozlaşması
Sesin tonunu yükseltmek, hakikatin gücünü artırmaz. Ne yazık ki bağırarak konuşmak haklılığın, kırıcı kelimeler kullanmak ise dürüstlüğün ölçütü sanılıyor. Oysa felsefeci Spinoza’nın hatırlattığı gibi: "İnsanların eylemlerine gülmemek, ağlamamak, nefret etmemek; sadece anlamak gerekir." Anlamaktan uzaklaşan her sert üslup, eleştiri kılığına girmiş örtük bir hakarettir.
Hedefin Şaşması
Belki de toplumsal hastalığımızın en vahim boyutu burasıdır. Fikri tartışmak entelektüel bir birikim, okuma ve anlama çabası ister. Bir argümanı çürütmek yerine argümanı dile getirenin kimliğine, geçmişine ya da aidiyetine saldırmak ise en zahmetsiz ve konforlu kaçış yoludur.
Sonuç
Kutuplaşmanın Eşiğinde Zihinsel ve Manevi Arayış
Bu ön yargılı bakış açısı, toplumu "biz ve onlar" duvarları arasına hapsettiğinde; siyasette, sosyal medyada ve sokakta bir arada yaşama irademiz yok olmaya yüz tutar. Kutuplaşma, bir toplumun bünyesine giren en tehlikeli virüstür; ortak değerleri çürütür, adaleti hissizleştirir ve en nihayetinde toplumsal barışı dinamitler. Düşüncenin yerini sloganların, istişarenin yerini düşmanlaştırmanın aldığı bir vasatta hiçbir fikir serpilemez, hiçbir sorun çözülemez.
Yalnızca felsefi gelenek değil, inanç dünyamız da bu yıkıcı gidişata karşı en sarih ölçüleri koymuştur. İslam ahlakının ve medeniyetimizin temeli; nefrete değil maruf olana, kırıcı üsluba değil "en güzel şekilde mücadele etmeye" dayanır. Kur'an-ı Kerim’in "İnsanlarla en güzel şekilde konuşun" ve "Bir topluluğa olan kininiz, sizi adaletsizliğe sürüklemesin" ilkeleri, muhatabın kimliğine bakmaksızın adaleti ve nezaketi şart koşar. Hz. Peygamber’in (s.a.v.) "Mümin; ayıplayan, lanet eden, çirkin işler yapan ve kötü söz söyleyen değildir" buyruğu, eleştiri kılıfı altında yapılan nezaketsizliği ve kimlik avcılığını tamamen reddeder.
Öyleyse bu sosyolojik ve manevi hezimetten çıkışın yolu bellidir.
Muhatabının Şahsını Değil, Düşüncesini Karşına Al
İnsanların kimlikleri veya niyetleri üzerinden hüküm biçmek zihinsel ve ahlaki bir kolaycılıktır. İnceleme konusu, şahsın kendisi değil argümanın içeriği olmalıdır.
Yanıtlamadan Önce Zihnini Eğit ve Dinle
Eleştiri, tepkisel bir patlama değil; akılcı ve insaflı bir çözümlemedir. Duygusal hezeyanlarla cevap vermek yerine, önce anlamaya çalışmak şarttır.
İnşa Etmeyi Hedefle, Yıkmayı Değil
Eleştirinin nihai gayesi yıkmak veya değersizleştirmek değil; daha doğruya, daha güzele ve hakikate birlikte ulaşmaktır.
Mevlana’nın dediği gibi: "Testinin içinde ne varsa, dışına o sızar." Kimliği hedef alan, kırıcı ve ezici her üslup; karşı tarafın değil, söyleyenin içindeki çoraklığın ve tahammülsüzlüğün tezahürüdür. Fikrin nezaketine ve adaletin gücüne sırtımızı döndüğümüz her an, toplumsal çöküşün ve kaba kuvvetin karanlığına bir adım daha yaklaşmış oluruz.
Hoşça kalın, dostça kalın, sevgilerimle...
