İnsanın ontolojik gelişimi, izole bir varoluşun ürünü değil; içinde bulunduğu mikro ve makro sosyal ekosistemlerin karşılıklı etkileşim ağının bir neticesidir. Sosyolojik ve psikolojik literatürde "akran etkisi" ve "sosyal bulaşma" olarak tanımlanan olgu, bireyin bilişsel şemalarını, ahlaki pusulasını ve nihayetinde kaderini doğrudan şekillendirir. Bu bağlamda, kadim bilgelik gelenekleri ile modern davranış bilimleri aynı noktada birleşmektedir: İnsan, en çok zaman geçirdiği kişilerin ortalamasıdır.
Bilişsel Yapılanma ve Sosyal Bulaşma Teorisi
Aristoteles’in bir eserinde belirttiği üzere, "İnsan doğası gereği sosyal bir varlıktır" ve karakterini şekillendiren en temel unsurlardan biri seçtiği yoldaşlardır. Konfüçyüs’ün, "Kendinden daha iyi durumda olmayan hiç kimseyle dost olma" uyarısı, statü kaygısından ziyade entelektüel ve ahlaki bir yükselme arzusunu ifade eder.
Birey, farkında olsun ya da olmasın, maruz kaldığı değerler silsilesini içselleştirir. Fikirleri kirli, ufku sığ ve gündemi dedikodu olan bir çevreyle kurulan temas, zamanla bireyin bilişsel haritasını daraltır. Psikolojide "bilişsel uyumsuzluk" yaratmayan, aksine iç huzursuzluğu ve ruhsal daralma üreten ilişkiler, aslında organizmanın verdiği bir erken uyarı sistemidir. İç huzur, ruhun otantik koruyucusudur; yanında daraldığınız, maskelerle yaşamak zorunda kaldığınız bireyler ise psikolojik birer toksisite kaynağıdır.
Karakter Kıtlığı, İstismar ve Vefa Paradigması
Sosyal ilişkilerde karşılıklılık ilkesi, sağlıklı bağların temelini oluşturur. Ancak modern bireysel bencillik, fedakarlığı bir zafiyet olarak gören "karakter kıtlığı" vakalarını artırmıştır. Hz. Ali’nin buyurduğu gibi: "En büyük felaket, cehaletle birleşen kibirdir." Bir insanın kendisine yapılan iyiliğe teşekkür etmemesi ve hatalarından ötürü özür dilemekten imtina etmesi, iflah olmaz bir benmerkezciliğin göstergesidir.
Bu noktada Mevlana’nın şu ikazı hayatîdir: "Herkesi kendine dost sanma, sakın adamın adam olmayanı ile işe varma." Vefa, yalnızca asil ruhlarda tecelli eden nadide bir erdemdir. Çıkarları bittiğinde sevgileri de rafa kalkan menfaat odaklı yoldaşlıklar, bireyi sadece hayal kırıklığına uğratmakla kalmaz; aynı zamanda hayat enerjisini tüketir.
Epilog: Ruhun Şifası ve Son Söz
Hayat, yanlış limanlarda demir atamayacak kadar kısa, yanlış insanlarla harcanamayacak kadar değerlidir. İnsan, yolunu kaybettiğinde değil, yolunu kiminle yürüdüğünü unuttuğunda kaybolur. Doğru dost; aynaya baktığınızda utanç değil gurur duymanızı sağlayan, düştüğünüzde el veren, akıl kocalığı değil yoldaşlık eden kimsedir.
Ulu bilge Şems-i Tebrizi’nin muazzam ifadesiyle: "Biri gelir seni sen eder, biri gelir seni senden eder." Kimi insan ömre çile, kimi insan ruhun en derin yaralarına şifadır.
Şimdi elinizde hayatın en hassas terazisi duruyor.
Ufkunuzu daraltan gölgeleri arkanızda bırakın; çünkü "bazı insanlar bazı insanlara şifadır."
Rabbim, ömrünüzü karanlığıza ışık, sükunetinize liman olacak o hakiki ve asil ruhlarla kesiştirsin.
Dost dosta şifadır, Rabbim şifanızı versin.
Hoşçakalın, dostça kalın, sevgilerimle...
