Kültür tarihimize baktığımızda, atasözlerimizin çoğu zaman birbirini nakzeden(çürüten), adeta birbirine meydan okuyan bir zıtlıklar silsilesi olduğunu görürüz. "Acele işe şeytan karışır" diyen bir akıl, hemen ardından "Bugünün işini yarına bırakma" diyerek bizi hızla harekete geçmeye zorlar. Aynı şekilde bir yandan "Fazla mal göz çıkarmaz" diyerek biriktirmeyi ve güvende olmayı yücelten dilimiz, diğer yandan "Azı karar, çoğu zarar" düsturuyla bizi mutlak bir ölçüye davet eder. Hatta "Son gülen iyi güler" sabrını öğütleyen ses, hemen köşeyi dönünce "Sona kalan dona kalır" uyarısıyla bizi silkeler. İlk bakışta bu durum bir tutarsızlık gibi görünse de, halk bilimci Pertev Naili Boratav’ın belirttiği gibi, atasözleri "hayatın tecrübe süzgecinden geçmiş, ancak her koşula uyum sağlayan birer esneklik kristalidir."
Diyalektik Bir Düşünce Biçimi Olarak Atasözleri
Filozof G.W.F. Hegel’in "tez-antitez-sentez" üçlüsü üzerinden okuduğumuzda, bu çelişkilerin aslında birer zihinsel "diyalektik" egzersiz olduğunu fark ederiz. Atasözleri birer dogmalar bütünü değil, hayatın kaotik akışına karşı geliştirilmiş stratejik alet çantasındaki araçlardır.
Aristoteles, Nikomakhos'a Etik eserinde "erdem"in bir denge arayışı olduğunu, bir duygunun veya davranışın doğru zaman, doğru kişi ve doğru ölçüde olmasının önemini vurgular. Atasözlerimizdeki tezatlıklar tam da bu noktada devreye girer:
"Ayağını yorganına göre uzat" öğüdü, bireye 'ölçülü olmayı' (idraki) hatırlatan bir antitezdir.
"Borç yiğidin kamçısıdır" ifadesi ise, konfor alanını kırıp risk almayı (girişimciliği) teşvik eden bir tezdir.
"Doğru söyleyeni dokuz köyden kovarlar" acı gerçeği bir taraftayken; "Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır" tespiti, üslubun ve diplomasinin mucizesine işaret eder.
Bağlamcılık: Hakikatin Anlık İnşası
Modern dil biliminde "bağlamcılık" (contextualism) olarak adlandırılan teori, anlamın ancak içinde bulunduğu ortamda oluştuğunu savunur. Halk bilimi araştırmacıları, atasözlerinin "her duruma bir cevap" vermek üzere tasarlanmış, yaşayan birer sözlü gelenek olduğunu vurgular. Bilge kişi, hangi duruma hangi sözün "reçete" olduğunu tayin edendir.
Ünlü düşünür Ralph Waldo Emerson'ın dediği gibi: "Küçük zihinlerin aptalca bir tutarlılığı, cücelerin ve küçük devlet adamlarının ve filozofların hobisidir." Yani, değişen şartlara rağmen sabit kalmak bir erdem değil, körlüktür. Atasözlerimiz, bize sabit kalmayı değil, "durumun hakikatine" göre pozisyon almayı öğretir.
Sonuç: Bilgeliğin Zirvesi
Son tahlilde, bu tezatlıklar bir hata değil; bilgeliğin bizzat kendisidir. Hayatın siyahı ile beyazını aynı potada eritebilen, gri alanların zenginliğini kavrayabilen insan, ancak bu zıt kutuplar arasında bir denge kurabilir.
Çelişkiler, yaşamın karmaşıklığı karşısında savunmasız kalmamamız için bize bahşedilmiş zihinsel esnekliklerdir. Hangi atasözünü ne zaman susturacağını ve hangisini ne zaman şiar edineceğini bilen insan, modern çağın getirdiği tüm belirsizliklere karşı en güçlü zırhı kuşanmış demektir. Zira hayat, formüllerle çözülen mekanik bir denklem değil; her anı başka bir düsturu, her adımı bambaşka bir bilgeliği gerektiren uçsuz bucaksız bir denge sanatıdır.
Hoşça kalın dostça kalın. Sevgilerimle...
