İbnü’l-Arabî’nin Vahdet-i Vücûd metafiziğinde Mutlak Varlık’ın (Hakk) görünür kılınması ve âlemin tecelli etmesi rastgele bir süreç değildir. Varlık, mutlak gizlilikten somut dünyadaki görünürlüğe doğru belirli derecelerden geçerek inmektedir. Şeyh-i Ekber ve takipçileri tarafından sistemleştirilen bu varlık derecelerine Hazarât-ı Hams (Beş İlahî Mertebe / Beş Varlık Katmanı) denir.
"Hazret" kelimesi, İlahî İsim ve Sıfatların hazır bulunduğu tecelli boyutlarını ifade eder. Bu beş mertebe, ontolojik bir sıra takip etmekle birlikte zaman içindeki bir dizilim değil, aynı hakikatin farklı derinlikteki katmanlarıdır.
1. Gayb-ı Mutlak Mertebesi (Lâhût / Âlem-i Zât)
Varlık katmanlarının ilki ve en soyut olanıdır. Burası Tanrı’nın Zât’ının mutlak gizlilik içinde bulunduğu, henüz hiçbir tecellinin, ismin veya sıfatın ayırt edilmediği mertebedir. Bu katman Âma, Ahediyyet veya Bâtın-ı Mutlak olarak da adlandırılır. İnsan aklı ve idraki bu mertebeye ulaşamaz; burada Tanrı, âlemlerden ve her türlü nitelendirmeden tamamen aşkındır (tenzih).
2. Ceberût Mertebesi (Âlem-i İsimler ve Sıfatlar / Vâhidiyyet)
Mutlak Zât’ın ilk tecelli boyutudur. Bu mertebede Zât, kendi potansiyel güçlerini, ilim ve niteliklerini kavrar. Vâhidiyyet veya Taayyün-i Evvel (İlk Beliriş) olarak adlandırılan bu katmanda Esmâ-i Hüsnâ (İlahî İsimler) ve A’yân-ı Sâbite (varlıkların İlahî ilimdeki değişmez hakikatleri / prototipleri) belirir. Henüz dış dünyada somut varlıklar yoktur, ancak her şeyin zihinsel/ilmî tasarımı bu katmandadır.
3. Melekût Mertebesi (Âlem-i Ervâh ve Enfüs)
İlahî ilimdeki değişmez hakikatlerin (A’yân-ı Sâbite) somutlaşma yolundaki ilk adımıdır. Bu katman; ruhlar, melekler, zihinler ve soyut manalar âlemidir. Âlem-i Ervâh veya Âlem-i Gayb olarak da anılır. Bu boyut, maddeden ve hacimden münezzeh, nuranî ve latif varlıkların katmanıdır.
4. Misal ve Hayal Mertebesi (Âlem-i Misal)
Ruhlar âlemi ile içinde yaşadığımız maddi âlem arasında yer alan köprü/eşik (Berzah) katmanıdır. Ruhani varlıkların şekil kazandığı, somut nesnelerin ise henüz yoğunlaşmadığı yarı-maddi boyuttur. Rüyaların, keşiflerin ve duyular dışı görünümlerin gerçekleştiği yer burasıdır. Şekil ve suret vardır ancak kütle ve katılık yoktur.
5. Şehadet Mertebesi (Mülk / Âlem-i Ejsâm)
Varlığın en alt ve en somut katmanıdır. İçinde yaşadığımız, beş duyumuzla algıladığımız, zaman ve mekân şartlarına bağlı olan cisimler dünyasıdır. Âlem-i Şehadet, Mülk Âlemi veya Nâsût olarak adlandırılır. Zât-ı Mutlak'ın en alt boyuttaki yoğunlaşmış ve somutlaşmış son halkasıdır.
